Welcome to Odisha State Archaeology
ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱାଗତ
ओडिशा राज्य पुरातत्व में आपका स्वागत है
About Khurdha Garh
ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼ ବିଷୟରେ
खुर्दा गढ़ के बारे में
Khurdha Garh, Khurda
ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼, ଖୋର୍ଦ୍ଧା
खुर्धा गढ़, खोरधा
The fort was originally established during the 16th century CE by the Bhoi dynasty, which rose to power after the decline of the Gajapatis. Khurda served as the capital of the Bhoi kings, who exercised authority over large parts of coastal Odisha. The most renowned ruler associated with Khurdha Garh is Maharaja Mukunda Deva, followed later by the Khurda kings who maintained strong links with the Jagannath Temple at Puri. Architecturally, Khurdha Garh was a massive fortified complex constructed primarily of laterite blocks and earthwork, typical of forts in eastern India. The fort was originally enclosed by high ramparts, wide moats, and fortified gateways. Although much of the structure has been destroyed or altered due to urban expansion and time, remnants of fort walls, bastions, and gateways are still traceable in and around Khurda town. Historically, Khurdha Garh played a crucial role during the Paika Rebellion of 1817, one of the earliest armed uprisings against British colonial authority in India. The Paikas, traditional militia of Odisha, rose in revolt under the leadership of Buxi Jagabandhu, with Khurda as the epicentre of resistance. The fort and its surroundings became sites of confrontation between the Paikas and British forces, marking Khurda Garh as a landmark in India’s freedom struggle.
ଏହି ଦୁର୍ଗଟି ମୂଳତଃ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭୋଇ ରାଜବଂଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଗଜପତିମାନଙ୍କ ପତନ ପରେ କ୍ଷମତାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଭୋଇ ରାଜାମାନଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ବହୁ ଅଂଶ ଉପରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ। ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼ ସହିତ ଜଡିତ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସକ ହେଉଛନ୍ତି ମହାରାଜା ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ, ପରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ରାଜାମାନେ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଦୃଢ଼ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ। ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼ ଏକ ବିଶାଳ ଦୁର୍ଗ ସଂକଳନ ଥିଲା ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଲାଟେରାଇଟ୍ ବ୍ଲକ ଏବଂ ମାଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପୂର୍ବ ଭାରତର ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପରି। ଏହି ଦୁର୍ଗ ମୂଳତଃ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର, ପ୍ରଶସ୍ତ ଖାତ ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ​​ପ୍ରବେଶପଥ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଥିଲା। ଯଦିଓ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରସାରଣ ଏବଂ ସମୟ ଯୋଗୁଁ ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଗଠନ ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି, ଦୁର୍ଗ କାନ୍ଥ, ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରବେଶପଥର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ଏବେ ବି ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସହର ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇପାରୁଛି। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ, ୧୮୧୭ ମସିହାର ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ସମୟରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଉପନିବେଶବାଦୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ରୋହ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ପାଇକାମାନେ ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ପ୍ରତିରୋଧର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଥିଲା। ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇକା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବାର ସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼କୁ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିଲା।
इस किले की स्थापना मूल रूप से 16वीं शताब्दी ईस्वी में भोई राजवंश द्वारा की गई थी, जो गजपति वंश के पतन के बाद सत्ता में आया था। खुर्दा भोई राजाओं की राजधानी थी, जिनका ओडिशा के तटीय क्षेत्रों के बड़े हिस्से पर अधिकार था। खुर्दागढ़ से जुड़े सबसे प्रसिद्ध शासक महाराजा मुकुंद देव थे, जिनके बाद खुर्दा राजाओं का शासन रहा, जिनका पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर से गहरा संबंध था। स्थापत्य की दृष्टि से, खुर्दागढ़ एक विशाल किलेबंदी परिसर था, जिसका निर्माण मुख्य रूप से लेटराइट पत्थरों और मिट्टी से किया गया था, जो पूर्वी भारत के किलों की विशेषता है। किला मूल रूप से ऊँची प्राचीरों, चौड़ी खाईयों और मजबूत द्वारों से घिरा हुआ था। यद्यपि शहरी विस्तार और समय के साथ संरचना का अधिकांश भाग नष्ट या परिवर्तित हो गया है, फिर भी खुर्दा शहर और उसके आसपास किले की दीवारों, बुर्जों और द्वारों के अवशेष देखे जा सकते हैं। ऐतिहासिक रूप से, खुर्दागढ़ ने 1817 के पाइका विद्रोह में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जो भारत में ब्रिटिश औपनिवेशिक सत्ता के विरुद्ध शुरुआती सशस्त्र विद्रोहों में से एक था। ओडिशा की पारंपरिक लड़ाकू सेना, पाइक जनजाति ने बक्शी जगबंधु के नेतृत्व में विद्रोह कर दिया, जिसमें खुर्दा प्रतिरोध का केंद्र बन गया। किला और उसके आसपास का क्षेत्र पाइक जनजाति और ब्रिटिश सेना के बीच संघर्ष का स्थल बन गया, जिससे खुर्दागढ़ भारत के स्वतंत्रता संग्राम में एक महत्वपूर्ण स्थान रखता है।
Visitor Facilities
ପରିଦର୍ଶକ ସୁବିଧା
आगंतुक सुविधाएँ
Ensuring a Comfortable & Enriching Heritage Experience
ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି ଏକ ମନୋରମ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ଅନୁଭବ
एक आरामदायक और समृद्ध विरासत अनुभव सुनिश्चित करना
🏛
Site Museum
ସାଇଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟ
साइट संग्रहालय

Explore rare Buddhist sculptures, seals, copper plates, and archaeological artifacts discovered during excavations.

ଖନନ ସମୟରେ ଆବିଷ୍କୃତ ବିରଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି, ମୋହର, ତମ୍ବା ପ୍ଲେଟ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କଳାକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ।

खुदाई के दौरान मिली दुर्लभ बौद्ध मूर्तियों, मुहरों, तांबे की प्लेटों और आर्कियोलॉजिकल चीज़ों को देखें ।

🧭
Informational Signage
ସୂଚନାଦାୟୀ ଫଳକ
सूचनात्मक संकेत

Clear display boards and interpretive panels provide historical insights across the monument complex.

ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ବୋର୍ଡ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମାରକୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି ।

साफ़ डिस्प्ले बोर्ड और समझाने वाले पैनल पूरे स्मारक परिसर में ऐतिहासिक जानकारी देते हैं ।

🚶
Visitor Pathways
ପରିଦର୍ଶକ ପଥ
आगंतुक मार्ग

Designated walking paths allow safe and easy access to stupas, monasteries, and shrines.

ସ୍ତୂପ, ମଠ ଏବଂ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବିଧାରେ ଏବଂ ନିରାପଦ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି ସୁନ୍ଦର ପଦଯାତ୍ରୀ ପଥ ।

पैदल चलने के लिए बने रास्ते स्तूपों, मठों और पवित्र जगहों तक सुरक्षित और आसान पहुँच देते हैं ।

🚻
Basic Amenities
ମୌଳିକ ସୁବିଧା
साधारण सुविधाएं

Drinking water facilities, resting areas, and public conveniences are available for visitors.

ପରିଦର୍ଶକଙ୍କ ପାଇଁ ପାନୀୟ ଜଳ, ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ ପରି ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ ।

विज़िटर्स के लिए पीने के पानी की सुविधा, आराम करने की जगह और पब्लिक सुविधाएं मौजूद हैं ।

🚗
Parking Facility
ପାର୍କିଂ ସୁବିଧା
पार्किंग सुविधा

Designated parking space is available near the entrance for private vehicles and tourist buses.

ଘରୋଇ ଯାନବାହନ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ବସ୍ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାର୍କିଂ ସ୍ଥାନ ଉପଲବ୍ଧ ।

प्राइवेट गाड़ियों और टूरिस्ट बसों के लिए एंट्रेंस के पास तय पार्किंग की जगह मौजूद है ।

🛡
Protected Monument
ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ମାରକୀ
संरक्षित स्मारक

Maintained and preserved under national heritage protection for future generations.

ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ 'ଜାତୀୟ ଐତିହ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା' ଅଧୀନରେ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି ।

आने वाली पीढ़ियों के लिए नेशनल हेरिटेज प्रोटेक्शन के तहत मेंटेन और सुरक्षित रखा गया।

We request all visitors to help preserve this historic treasure by maintaining cleanliness and respecting the monument.

ଆମେ ସମସ୍ତ ପରିଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ ଯେ ସେମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବଜାୟ ରଖି ଏବଂ ସ୍ମାରକୀକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଏହି ଐତିହ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତୁ ।

हम सभी विज़िटर्स से रिक्वेस्ट करते हैं कि वे साफ़-सफ़ाई बनाए रखकर और स्मारक का सम्मान करके इस ऐतिहासिक खजाने को बचाने में मदद करें ।

Monument Details & Location
ସ୍ମାରକୀ ବିବରଣୀ ଏବଂ ସ୍ଥାନ
स्मारक का विवरण और स्थान
Experience Odisha’s sacred heritage at its heart
ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ପବିତ୍ର ଐତିହ୍ୟ
ओडिशा की पवित्र विरासत का अनुभव करें
Type of Monument
ସ୍ମାରକୀର ପ୍ରକାର
स्मारक का प्रकार

Fortified settlement

ସୁଦୃଢ଼ ​​ବସତି

दृढ़ बस्ती

Notification & Date
ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଓ ତାରିଖ
अधिसूचना एवं दिनांक

6th Aug

दृढ़ बस्ती

दृढ़ बस्ती

Geo-Coordinates
ଭୌଗୋଳିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାଙ୍କ
भौगोलिक निर्देशांक

Latitude:
Longitude:

ଅକ୍ଷାଂଶ:
ଦ୍ରାଘିମାଂଶ:

अक्षांश:
देशांतर:

Locality
ସ୍ଥାନ
स्थान

Khurdha Garh

ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଡ଼

खुर्धा गढ़

District
ଜିଲ୍ଲା
जिला

Khordha

ଖୋର୍ଦ୍ଧା

खोरधा

Date / Period
ତାରିଖ / କାଳ
तिथि / काल

16th-19th CE

16th-19th CE

16th-19th CE