About Budhakesvara Temple
ବୁଦ୍ଧକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ
बुधकेश्वर मंदिर के बारे में
A Living Kalingan Legacy of Shiva & Sacred Sculptural Heritage
ଶିବ ଓ କଳିଙ୍ଗ ଶିଳ୍ପ ଐତିହ୍ୟର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ
शिव और कालिंग शैली की जीवंत शिल्प विरासत का प्रतीक
The Buddhakeswar Temple located on a mound in Deulidharpur village under Balipatna block of Khurda district. Situated closed to the left bank of Kushabhadra river. The temple is facing towards west. The temple consists of double chambered Kalingan style architecture namely Vimana and Jagamohan. The Viman is in rekha order and pancharatha in plan with panchanga bada. The central rahapaga and two Anuraha and two kanika paga is there. The gandi portion of the main temple is devoid of carving. As it is a living Savite temple, Shiva in the form of Lingam worshiped as the presiding deity. The parsvadevata niches are blank. But one beautiful Ganesh image placed in the temple premises. The central raha adorned with udyatasimha in theire respective places. The mastaka portion consisted of the beki, amlaka, khapuri, the kalasha and trident as Ayudha. Other features such as bharabahak and dopichhasimh placed in beki to support Amlaka. The Jagamohan is in pidha order. The Navagraha slab placed in their assigned place. The Jagamohan surmounted by pancha chali pidha with mastaka. The mastaka consist of beki, ghanta, khapuri, kalasa and ayudha. The four handed Ganesha image is in sthanika mudra on a double lotus petal, one hand holding an akshyamala (rosary) and other three are broken. The head covered with Karanda mukuta and the trunk was broken. Torana designed halo along with flying vidyadharas are placed back to the deity. Two attendants depicted in the pedestal one of them offering jackfruit and two more placed in shoulder label along with Jackfruit. The ground plan of main temple and Mukhasala is in square plan and made of sand stone with dry ashlar masonry. On the basis of the architectural style, the temple can be dated to the 14/15th century A.D. (Gajapati period) but the Ganesh image may be assigned to earlier than Gajapati period could be 12/13th CAD (Ganga period). The temple is a state protected monument and the preservation, conservation and restoration work carried out by Odisha State Archaeology time to time as per requirement.
ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ବାଲିପାଟଣା ବ୍ଲକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଉଳିଧରପୁର ଗ୍ରାମର ଏକ ପାହାଡ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ। କୁଶଭଦ୍ରା ନଦୀର ବାମ କୂଳରେ ଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ପଶ୍ଚିମ ଆଡକୁ ମୁହାଁଇଛି। ମନ୍ଦିରଟି ଦୁଇ କୋଠରୀ ବିଶିଷ୍ଟ କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଯଥା ବିମାନ ଏବଂ ଜଗମୋହନରେ ନିର୍ମିତ। ବିମାନ ରେଖା କ୍ରମରେ ଏବଂ ପଞ୍ଚରଥ ଯୋଜନାରେ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ବାଡ଼ ସହିତ ଏହା ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରହାପାଗ, ଦୁଇଟି ଅନୁରାହ ଏବଂ ଦୁଇଟି କନିକା ପାଗ ସେଠାରେ ଅଛି। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଗଣ୍ଡି ଅଂଶ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ମୁକ୍ତ। ଏହା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ମନ୍ଦିର ହୋଇଥିବାରୁ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ ପାର୍ଶ୍ଵଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ଗଣେଶ ପ୍ରତିମା ରଖାଯାଇଛି। ଏଥିସହ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରହା ଭାଗରେ ଉଦ୍ୟତ ସିଂହ ଶିଳ୍ପକଳା ଦେଖାଯାଏ। ମସ୍ତକ ଅଂଶରେ ବେକି, ଆମଳକ, ଖପୁରୀ, କଳଶ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଆୟୁଧ ଭାବରେ ରହିଛି।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭାବେ ବେକି ଭାଗରେ ଭରବାହକ ଏବଂ ଦୋପିଛାସିଂହ ଆମଳକକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଛି। ଜଗମୋହନଟି ପିଢା ଶୈଳୀର ଏବଂ ଏଠାରେ ନବଗ୍ରହ ଶିଳା ସେମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଛି। ଜଗମୋହନ ଉପରେ ପଞ୍ଚ ଚାଳି ପିଢା ସହିତ ମସ୍ତକ ଲଗାଯାଇଛି। ମସ୍ତକରେ ବେକି, ଘଣ୍ଟା, ଖପୁରୀ, କଳସ ଏବଂ ଆୟୁଧ ରହିଛି। ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇ କମଳ ପାଖୁଡା ବିଶିଷ୍ଟ ପଦ୍ମବେଦୀ ଉପରେ ସ୍ଥାନିକ ମୁଦ୍ରାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମୂର୍ତ୍ତିର ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଅକ୍ଷମାଳ (ମାଳା) ରହିଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ତିନୋଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି। ମୁଣ୍ଡରେ କରଣ୍ଡ ମୁକୁଟ ରହିଛି ଏବଂ ଶୁଣ୍ଢ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି। ଦେବତାଙ୍କ ପଛରେ ତୋରଣ ଆକୃତିର ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ସହ ବିଦ୍ୟାଧର ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଡୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ମୁଖଶାଳାର ଭୂମି ନକ୍ସା ବର୍ଗାକାର ଯୋଜନାରେ ଅଛି ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଆଶ୍ଲାର କାନ୍ଥ ସହିତ ବାଲି ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି। ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଆଧାରରେ, ମନ୍ଦିରଟି ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୪/୧୫ ଶତାବ୍ଦୀ (ଗଜପତି ଯୁଗ)ର ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ଗଣେଶ ପ୍ରତିମାଟି ଗଜପତି ଯୁଗର ୧୨/୧୩ ଶତାବ୍ଦୀ (ଗଙ୍ଗ ଯୁଗ) ପୂର୍ବର ହୋଇଥାଇପାରେ। ମନ୍ଦିରଟି ଏକ ରାଜ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ମାରକୀ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ସମୟ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ।
बुधकेश्वर मंदिर खोरधा जिले के बालीपटना ब्लॉक के देओलीधारपुर गांव में एक पहाड़ी पर है। यह कुशभद्रा नदी के बाएं किनारे पर है। मंदिर का मुंह पश्चिम की ओर है। यह मंदिर दो कमरों वाला कलिंग स्टाइल का आर्किटेक्चर है, जिसे व्याप और जगमोहन कहते हैं। इसे व्याप लाइन ऑर्डर और पंचांग बाड़ा के साथ पंचरथ प्लान में बनाया गया है। इसमें बीच में एक राहपाग और दो अनुराहा और दो कनिका पाग हैं। मुख्य मंदिर पर कोई नक्काशी नहीं है। एक जीवित सिब मंदिर होने के कारण, शिव को लिंगम के रूप में मुख्य देवता के रूप में पूजा जाता था। साइड देवताओं के बाल खुले हैं। लेकिन मंदिर परिसर में एक सुंदर गणेश मूर्ति रखी है। सिर के हिस्से में हथियारों के तौर पर एक बेकी, आमलक, खोपड़ी, कलश और त्रिशूल शामिल हैं। आमलक को सहारा देने के लिए बेकी पर वाहक और दोपिचासिंह जैसी दूसरी चीज़ें रखी जाती हैं। जगमोहन पीढ़ा ऑर्डर में है। नवग्रह स्लैब को उनकी तय जगहों पर रखा गया है। जगमोहन के ऊपर पाँच सीढ़ियों वाला एक सिर है। सिर पर हार, घंटी, खोपड़ी, कलश और हथियार सजे हुए हैं। चार भुजाओं वाली गणेश की मूर्ति कमल की दो पंखुड़ियों पर लोकल मुद्रा में है, जिसके एक हाथ में अक्ष्यमाला (माला) है और बाकी तीन टूटे हुए हैं। सिर करंडा के मुकुट से ढका हुआ है और खोपड़ी टूटी हुई है। तोरण को एक प्रभामंडल के साथ डिज़ाइन किया गया है और उड़ते हुए विद्याधर देवता को वापस लाया गया है। मुख्य मंदिर और मुख्य हॉल का ग्राउंड प्लान चौकोर है और यह सूखी राख की दीवारों के साथ बलुआ पत्थर से बना है। आर्किटेक्चरल स्टाइल के आधार पर, मंदिर 14वीं/15वीं सदी AD (गजपति युग) का हो सकता है, लेकिन गणेश की मूर्ति गजपति युग की 12वीं/13वीं सदी (गंगा युग) की हो सकती है। मंदिर एक राज्य संरक्षित स्मारक है और ज़रूरत के हिसाब से समय-समय पर ओडिशा राज्य पुरातत्व विभाग द्वारा संरक्षण और मरम्मत का काम किया जाता है।
