Odisha State Archaeology | Government of Odisha

About Ganjam Fort

ଗଞ୍ଜାମ ଦୁର୍ଗ ବିଷୟରେ

गंजाम किला के बारे में

Ganjam Fort, Ganjam

ଗଞ୍ଜାମ ଦୁର୍ଗ, Ganjam

गंजम किला, गंजम

Significant: British period fort as well as granary Ganjam Fort, locally called Potagarh Fort, is a historic fortification near Ganjam town in Ganjam district, Odisha. Today its ruins lie near the mouth of the Rushikulya River, close to where the town originally stood and served as a key administrative and military complex in past centuries. Potagarh literally means “buried fort,” a name given because much of the structure has sunk or become overgrown over time. It became the first Collectorate complex of Ganjam under British rule, before administrative headquarters were shifted to Berhampur (1815) and then Chatrapur (1835). Star-Shaped Design: Potagarh was designed in a star fort style, with bastions and fortified walls surrounded by a moat. Composite Structures: Within the fort precincts are remnants of three residential buildings showing different architectural influences — likely from the Muslim (Kutabshahi), French, and British periods. Features: Ruins include defensive walls, passages, magazine houses, and possibly secret exits toward the river — one reputedly used historically as an escape route and another allowing access to the water for daily needs. Moat & Miles of Wall: The compound wall, at several feet thick, and encircling moat suggest traditional fortification strategies intended for defence. This blend of architectural elements makes Potagarh a living chronicle of colonial and pre-colonial military architecture in Odisha.

ଗଞ୍ଜାମ ଦୁର୍ଗ, ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ପୋତାଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଓଡ଼ିଶାର ଗଞ୍ଜାମ ସହର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀର ମୁହାଣ ନିକଟରେ, ପୁରାତନ ଗଞ୍ଜାମ ସହର ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନର ନିକଟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଅତୀତରେ ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସାମରିକ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।‘ପୋତାଗଡ଼’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ପୋତି ହୋଇଯାଇଥିବା ଦୁର୍ଗ”। ସମୟକ୍ରମେ ଦୁର୍ଗର ଅନେକ ଅଂଶ ମାଟି ତଳେ ପୋତି ହୋଇଯିବା କିମ୍ବା ଅଗାଛରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଯିବାରୁ ଏହି ନାମକରଣ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଏ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଏହା ଗଞ୍ଜାମର ପ୍ରଥମ କଲେକ୍ଟରେଟ୍ ପରିସର ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା। ପରେ ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟାଳୟ ୧୮୧୫ ମସିହାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଏବଂ ୧୮୩୫ ମସିହାରେ ଛତ୍ରପୁରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା। ତାରକା ଆକୃତିର ନିର୍ମାଣ: ପୋତାଗଡ଼ ଦୁର୍ଗକୁ ଏକ ତାରକା ଆକୃତିର ଦୁର୍ଗ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରାଚୀର ଓ ବୁରୁଜ ରହିଥିବା ସହ ଏହାକୁ ଏକ ପରିଖା ଘେରି ରହିଥିଲା। ଦୁର୍ଗ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ଆବାସିକ କୋଠାର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଗୁଡ଼ିକରେ ମୁସଲିମ୍, ଫରାସୀ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ପ୍ରଭାବର ସମନ୍ୱୟ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଦୁର୍ଗର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରାଚୀର, ଗମନପଥ, ଅସ୍ତ୍ରାଗାର ଏବଂ ନଦୀ ଆଡ଼କୁ ଯାଇଥିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥର ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପଥ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ପଳାୟନ ପଥ ଭାବେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଦୈନନ୍ଦିନ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ନଦୀରୁ ଜଳ ଆଣିବା ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା କୁହାଯାଏ। ଦୁର୍ଗର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ମୋଟା ପ୍ରାଚୀର ଏବଂ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ପରିଖା ପାରମ୍ପରିକ ଦୁର୍ଗ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କୌଶଳର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବର ଏହି ସମନ୍ୱୟ ପୋତାଗଡ଼କୁ ଓଡ଼ିଶାର ଉପନିବେଶ-ପୂର୍ବ ଓ ଉପନିବେଶୀୟ ସାମରିକ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ।

महत्वपूर्ण: ब्रिटिश काल का किला और अन्न भंडार गंजम किला, जिसे स्थानीय रूप से पोटागढ़ किला कहा जाता है, ओडिशा के गंजम जिले में गंजम शहर के पास स्थित एक ऐतिहासिक किला है। आज इसके अवशेष ऋषिकुल्या नदी के मुहाने के पास स्थित हैं, उस स्थान के निकट जहाँ मूल रूप से यह शहर बसा हुआ था और पिछली शताब्दियों में एक महत्वपूर्ण प्रशासनिक और सैन्य परिसर के रूप में कार्य करता था। पोटागढ़ का शाब्दिक अर्थ है "दबा हुआ किला", यह नाम इसलिए दिया गया क्योंकि समय के साथ इसकी अधिकांश संरचना धंस गई है या वनस्पतियों से ढक गई है। यह ब्रिटिश शासन के तहत गंजम का पहला कलेक्ट्रेट परिसर बना, इससे पहले कि प्रशासनिक मुख्यालय बरहामपुर (1815) और फिर छत्रपुर (1835) में स्थानांतरित हो गए। तारा-आकार की संरचना: पोटागढ़ को तारा-आकार के किले की शैली में बनाया गया था, जिसमें बुर्ज और किलेबंद दीवारें एक खाई से घिरी हुई थीं। मिश्रित संरचनाएं: किले के परिसर में तीन आवासीय भवनों के अवशेष हैं जो विभिन्न स्थापत्य प्रभावों को दर्शाते हैं - संभवतः मुस्लिम (कुतुबशाही), फ्रांसीसी और ब्रिटिश काल से। विशेषताएं: खंडहरों में रक्षात्मक दीवारें, मार्ग, गोला-बारूद भंडार और संभवतः नदी की ओर जाने वाले गुप्त निकास शामिल हैं - जिनमें से एक का उपयोग ऐतिहासिक रूप से भागने के मार्ग के रूप में किया जाता था और दूसरा दैनिक आवश्यकताओं के लिए पानी तक पहुँच प्रदान करता था। खाई और मीलों लंबी दीवार: कई फीट मोटी चारदीवारी और चारों ओर बनी खाई रक्षा के लिए बनाई गई पारंपरिक किलेबंदी रणनीतियों का संकेत देती हैं। स्थापत्य तत्वों का यह मिश्रण पोटागढ़ को ओडिशा में औपनिवेशिक और पूर्व-औपनिवेशिक सैन्य वास्तुकला का एक जीवंत इतिहास बनाता है।

Visitor Facilities

ପରିଦର୍ଶକ ସୁବିଧା

आगंतुक सुविधाएँ

Ensuring a Comfortable & Enriching Heritage Experience

ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି ଏକ ମନୋରମ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ଅନୁଭବ

एक आरामदायक और समृद्ध विरासत अनुभव सुनिश्चित करना

🏛

Site Museum

ସାଇଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟ

साइट संग्रहालय

Explore rare Buddhist sculptures, seals, copper plates, and archaeological artifacts discovered during excavations.

ଖନନ ସମୟରେ ଆବିଷ୍କୃତ ବିରଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି, ମୋହର, ତମ୍ବା ପ୍ଲେଟ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କଳାକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ।

खुदाई के दौरान मिली दुर्लभ बौद्ध मूर्तियों, मुहरों, तांबे की प्लेटों और आर्कियोलॉजिकल चीज़ों को देखें ।

🧭

Informational Signage

ସୂଚନାଦାୟୀ ଫଳକ

सूचनात्मक संकेत

Clear display boards and interpretive panels provide historical insights across the monument complex.

ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ବୋର୍ଡ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମାରକୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି ।

साफ़ डिस्प्ले बोर्ड और समझाने वाले पैनल पूरे स्मारक परिसर में ऐतिहासिक जानकारी देते हैं ।

🚶

Visitor Pathways

ପରିଦର୍ଶକ ପଥ

आगंतुक मार्ग

Designated walking paths allow safe and easy access to stupas, monasteries, and shrines.

ସ୍ତୂପ, ମଠ ଏବଂ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବିଧାରେ ଏବଂ ନିରାପଦ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି ସୁନ୍ଦର ପଦଯାତ୍ରୀ ପଥ ।

पैदल चलने के लिए बने रास्ते स्तूपों, मठों और पवित्र जगहों तक सुरक्षित और आसान पहुँच देते हैं ।

🚻

Basic Amenities

ମୌଳିକ ସୁବିଧା

साधारण सुविधाएं

Drinking water facilities, resting areas, and public conveniences are available for visitors.

ପରିଦର୍ଶକଙ୍କ ପାଇଁ ପାନୀୟ ଜଳ, ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ ପରି ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ ।

विज़िटर्स के लिए पीने के पानी की सुविधा, आराम करने की जगह और पब्लिक सुविधाएं मौजूद हैं ।

🚗

Parking Facility

ପାର୍କିଂ ସୁବିଧା

पार्किंग सुविधा

Designated parking space is available near the entrance for private vehicles and tourist buses.

ଘରୋଇ ଯାନବାହନ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ବସ୍ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାର୍କିଂ ସ୍ଥାନ ଉପଲବ୍ଧ ।

प्राइवेट गाड़ियों और टूरिस्ट बसों के लिए एंट्रेंस के पास तय पार्किंग की जगह मौजूद है ।

🛡

Protected Monument

ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ମାରକୀ

संरक्षित स्मारक

Maintained and preserved under national heritage protection for future generations.

ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ 'ଜାତୀୟ ଐତିହ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା' ଅଧୀନରେ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି ।

आने वाली पीढ़ियों के लिए नेशनल हेरिटेज प्रोटेक्शन के तहत मेंटेन और सुरक्षित रखा गया।

We request all visitors to help preserve this historic treasure by maintaining cleanliness and respecting the monument.

ଆମେ ସମସ୍ତ ପରିଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ ଯେ ସେମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବଜାୟ ରଖି ଏବଂ ସ୍ମାରକୀକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଏହି ଐତିହ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତୁ ।

हम सभी विज़िटर्स से रिक्वेस्ट करते हैं कि वे साफ़-सफ़ाई बनाए रखकर और स्मारक का सम्मान करके इस ऐतिहासिक खजाने को बचाने में मदद करें ।

Monument Details & Location

ସ୍ମାରକୀ ବିବରଣୀ ଏବଂ ସ୍ଥାନ

स्मारक का विवरण और स्थान

Experience Odisha’s sacred heritage at its heart

ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ପବିତ୍ର ଐତିହ୍ୟ

ओडिशा की पवित्र विरासत का अनुभव करें

Type of Monument

ସ୍ମାରକୀର ପ୍ରକାର

स्मारक का प्रकार

British period fort as well as granary

ବ୍ରିଟିଶ୍ ଯୁଗର ଦୁର୍ଗ ତଥା ଶସ୍ୟାଗାର

ब्रिटिश काल का किला और साथ ही अन्न भंडार

Notification & Date

ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଓ ତାରିଖ

अधिसूचना एवं दिनांक

6th July 2012

Geo-Coordinates

ଭୌଗୋଳିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାଙ୍କ

भौगोलिक निर्देशांक

Latitude:
Longitude:

ଅକ୍ଷାଂଶ:
ଦ୍ରାଘିମାଂଶ:

अक्षांश:
देशांतर:

Locality

ସ୍ଥାନ

स्थान

Ganjam

ଗଞ୍ଜାମ

गंजम

District

ଜିଲ୍ଲା

जिला